İki müşterinin de 100.000 TL açık bakiyesi olabilir; biri faturalarını düzenli olarak vadesinde öderken diğeri her ay yeni söz verip eski borcu büyütüyor olabilir. Yalnız toplam bakiyeye bakmak bu farkı göstermez. Ödeme performansı, müşterinin ne kadar borcu olduğundan önce verdiği ödeme sözünü ne ölçüde tuttuğunu inceler.
Bu analiz bir kredi notu veya hukuki takip kararı değildir. İşletmenin kendi vadeli satış düzeninde; vade, fiilî tahsilat ve açık alacak kayıtlarından ürettiği iç yönetim göstergesidir.
Ödeme performansı için hangi veriler gerekir?
Hesabın güvenilir olması için her fatura ve tahsilat aynı müşteriye doğru bağlanmalıdır. En az şu bilgiler gerekir:
| Alan | Ne anlatır? | Sık hata |
|---|---|---|
| Fatura tarihi | Alacağın doğduğu tarihi gösterir | Vade tarihi yerine kullanmak |
| Vade tarihi | Müşterinin ödeme sözünü gösterir | Boş bırakmak veya sonradan değiştirmek |
| Fatura tutarı | Gecikmenin parasal ağırlığını belirler | İade veya iskonto farkını göz ardı etmek |
| Tahsilat tarihi | Paranın gerçekten alındığı günü gösterir | Söz verilen tarihi tahsilat sanmak |
| Tahsil edilen tutar | Kısmi ödemeyi görünür yapar | Faturayı ilk ödemede tamamen kapatmak |
| Açık kalan tutar | Bugünkü riski gösterir | Yalnız toplam müşteri bakiyesine bakmak |
| İade / mahsup | Bakiye değişiminin nedenini açıklar | Nakit tahsilat gibi değerlendirmek |
Vade tarihi girilmeyen fatura, ödeme performansı hesabında güvenilir biçimde kullanılamaz. Sonradan müşteriyi iyi göstermek için vadeyi ileri taşımak da geçmiş performansı yeniden yazar. Vade değişikliği gerekiyorsa eski söz ve yeni anlaşma açıklamayla korunmalıdır.
Ham vade sapması nasıl hesaplanır?
Ham vade sapması, fiilî tahsilat tarihinin vade tarihinden farkıdır:
Ham vade sapması = Tahsilat tarihi − Vade tarihi
- Sonuç negatifse ödeme erken yapılmıştır.
- Sonuç sıfırsa vade gününde yapılmıştır.
- Sonuç pozitifse ödeme gecikmiştir.
Örneğin vadesi 10 Ağustos olan fatura 8 Ağustos'ta ödenirse ham sapma −2 gün; 25 Ağustos'ta ödenirse +15 gündür. Ham değer ödeme alışkanlığını anlatmak için saklanır. Ancak risk hesabında erken ödeme, başka bir faturanın gecikmesini silmemelidir.
Bu nedenle risk hesabında yalnız pozitif gecikme kullanılır:
Risk gecikme günü = En büyük değer (ham vade sapması; 0)
Erken ödenen faturanın risk gecikmesi sıfırdır; −10 günlük erken ödeme, +10 günlük gecikmeyi sıfırlamaz.
Açık faturanın gecikmesi nasıl bulunur?
Açık faturada tahsilat tarihi olmadığı için ölçüm günündeki gecikme hesaplanır:
Açık gecikme günü = En büyük değer (ölçüm tarihi − vade tarihi; 0)
Ölçüm tarihini rapora yazın. Aynı açık fatura bir hafta sonra doğal olarak yedi gün daha gecikmiş görünür. Vadesi henüz gelmeyen açık faturanın gecikmesi sıfırdır; açık tutarı bulunması tek başına gecikme anlamına gelmez.
Kısmi ödemede gecikme nasıl ölçülür?
50.000 TL'lik faturanın 40.000 TL'si vadesinde, 10.000 TL'si 30 gün sonra ödendiyse faturanın tamamına “30 gün geç ödendi” demek de “zamanında ödendi” demek de yanlıştır. Her tahsilat parçası kendi tarihi ve tutarıyla değerlendirilmelidir.
Ağırlıklı pozitif gecikme = Σ (Tahsil edilen tutar × risk gecikme günü) ÷ Toplam tahsil edilen tutar
| Tahsilat | Tutar | Ham sapma | Risk gecikmesi | Ağırlıklı gün tutarı |
|---|---|---|---|---|
| Birinci ödeme | 40.000 TL | −4 gün | 0 gün | 0 |
| İkinci ödeme | 10.000 TL | +30 gün | 30 gün | 300.000 |
| Toplam | 50.000 TL | 300.000 |
Ağırlıklı pozitif gecikme 300.000 ÷ 50.000 = 6 gün çıkar. Erken ödeme ham davranış analizinde görünür kalır, fakat geciken küçük parçanın riskini matematiksel olarak ortadan kaldırmaz.
Tek başına ortalama gecikme neden yetmez?
Ortalama yalnız kapanmış faturaları içerirse hiç ödenmeyen açık borç görünmez kalabilir. Bu yüzden dört gösterge birlikte okunmalıdır:
| Gösterge | Sorduğu soru | Formül / ölçüm |
|---|---|---|
| Ağırlıklı pozitif gecikme | Tahsil edilen tutarlar ortalama kaç gün gecikti? | Tutar ağırlıklı ve negatifleri sıfırlanmış gün farkı |
| Vadesi geçen açık tutar oranı | Açık alacağın ne kadarı bugün gecikmiş? | Gecikmiş açık tutar ÷ toplam açık tutar × 100 |
| En eski açık gecikme | En uzun süredir bekleyen borç kaç günlük? | Ölçüm tarihi − en eski açık vade |
| Son üç vadede kaçırma | Sorun tek seferlik mi, tekrar ediyor mu? | Son üç vadeden gecikenlerin adedi |
Vadesi geçen alacağın yaşını 0–30, 31–60, 61–90 ve 90+ gün gruplarında okumak için alacak yaşlandırma sayfasını inceleyebilirsiniz.
Basit bir iç risk puanı nasıl kurulur?
Aşağıdaki model resmî kredi skoru değildir; küçük işletmenin kendi vadeli satış kararında aynı müşteriyi zaman içinde tutarlı biçimde değerlendirmesi için örnektir. Dört başlık 0 ile 5 arasında puanlanır. Yüksek puan daha fazla inceleme ihtiyacı demektir.
| Gösterge | 0 puan | 1 puan | 3 puan | 5 puan |
|---|---|---|---|---|
| Ağırlıklı pozitif gecikme | 0 gün | 0'dan fazla–7 gün | 7'den fazla–30 gün | 30 günden fazla |
| Gecikmiş açık tutar oranı | %0 | %1–20 | %21–50 | %50'den fazla |
| En eski açık gecikme | Açık gecikme yok | 1–7 gün | 8–30 gün | 30 günden fazla |
| Son üç vadede gecikme | 0 vade | 1 vade | 2 vade | 3 vade |
Toplam için yalnız başlangıç örneği olan yorum:
- 0–3: mevcut vade düzeni olağan görünüyor,
- 4–7: ödeme ritmi izlenmeli,
- 8–12: yeni sipariş öncesi açık borç ve ödeme planı görüşülmeli,
- 13–20: vade ve limit kararı yetkili kişi tarafından yeniden değerlendirilmeli.
Bu eşikler evrensel değildir. Sektör, sipariş sıklığı, teminat, mevsimsellik ve işletmenizin nakit gücü sonucu değiştirir. Puan müşteriyi otomatik reddetmemeli; aynı veriyi aynı yöntemle incelemek için uyarı üretmelidir.
Örnek müşteri hesabı
Deniz Metal'in kapanmış üç faturası ve bugün açık olan bir bakiyesi bulunsun:
| Kayıt | Tutar | Durum | Ham vade sapması | Risk gecikmesi |
|---|---|---|---|---|
| Fatura 1 | 40.000 TL | Ödendi | −2 gün | 0 gün |
| Fatura 2 | 30.000 TL | Ödendi | +5 gün | 5 gün |
| Fatura 3 | 30.000 TL | Ödendi | +15 gün | 15 gün |
| Açık bakiye | 50.000 TL | 20.000 TL'si gecikmiş | En eski +12 gün | 12 gün |
Ham, işaretli ortalama sapma şöyledir:
(40.000 × −2 + 30.000 × 5 + 30.000 × 15) ÷ 100.000 = 5,2 gün
Riskte kullanılan ağırlıklı pozitif gecikme ise erken ödemeyi sıfır kabul eder:
(40.000 × 0 + 30.000 × 5 + 30.000 × 15) ÷ 100.000 = 6 gün
Ağırlıklı pozitif gecikme 1 puan, gecikmiş açık tutar oranı %40 olduğu için 3 puan, en eski açık gecikme 12 gün olduğu için 3 puan ve son üç vadenin ikisi geciktiği için 3 puan alınır. Toplam 10 puan, yeni vadeli siparişten önce açık borcun konuşulması gerektiğini gösterir. Bu sonuç “müşteri ödemez” hükmü değildir.
Ödeme performansını ne sıklıkla incelemeli?
Çok sık puan değiştirmek tek bir günlük gecikmeye gereğinden fazla anlam yükler; çok seyrek bakmak da büyüyen riski geç gösterir.
- Her yeni vadeli siparişte: mevcut açık ve en eski gecikme,
- Haftalık: vadesi geçen açık tutar listesi,
- Aylık: müşteri bazında ağırlıklı gecikme ve örnek iç puan,
- Üç aylık: eşiklerin işletme deneyimine göre yeniden değerlendirilmesi.
Tek bir büyük müşteri toplam alacağın önemli bölümünü taşıyorsa ödeme puanı düşük olsa bile yoğunlaşma riski oluşabilir. Limit ve yoğunlaşma kararını cari limit ve müşteri riski rehberinde ayrı ele aldık.
Veri bozuksa puan da bozulur
- Tahsilatı yanlış müşteriye bağlamak iyi müşteriyi gecikmiş gösterir.
- Kısmi ödemeyi faturanın tamamı gibi kapatmak riski gizler.
- Vade değişikliğini eski tarihin üstüne yazmak performansı yapay biçimde iyileştirir.
- İade ve mahsubu nakit tahsilat saymak ödeme davranışını bozar.
- Yalnız ödenmiş faturaları kullanmak açık riski görünmez bırakır.
Fatura, tahsilat ve kalan bakiyenin ekstre üzerinde nasıl yürüdüğünü cari hesap ekstresi rehberinde görebilirsiniz.
krkbos ödeme performansında ne sağlar?
Ödeme takip programı sayfasında anlatıldığı gibi vade, tahsilat, ödeme ve açık kayıtların aynı düzen içinde izlenmesi, ödeme davranışını elle ve tutarlı bir yöntemle incelemek için temel veri sağlar. Fatura, tahsilat ve kalan bakiyenin birlikte okunması için cari hesap ekstresi rehberine de bakabilirsiniz.
Açık sınır: Bu yazıdaki ham vade sapması, ağırlıklı pozitif gecikme ve 0–20 iç risk puanı krkbos'ta hazır, otomatik hesaplanan bir skor değildir. Sistem müşteriye kredi notu vermez ve vadeli satışı kendiliğinden engellemez. Hesap ve eşikler örnektir; karar yetkili kullanıcıya aittir.
Ödeme performansı hakkında sık sorulan sorular
Erken ödeme gecikme riskini azaltmalı mı?
Ham vade sapmasında negatif değer olarak görünür. Risk hesabında ise en fazla sıfır gecikme kabul edilir; erken ödeme başka faturanın pozitif gecikmesini silmez.
Kısmi ödeme yapan müşteri nasıl puanlanır?
Her tahsilat parçası kendi tutarı ve tarihiyle hesaplanır. Açık kalan tutar ise ölçüm günündeki gecikmesiyle açık risk bölümünde tutulur.
Kaç günlük gecikme normaldir?
Bütün sektörler için tek doğru sayı yoktur. Yazıdaki eşikler başlangıç örneğidir; işletme kendi sözleşmesi, nakit ihtiyacı ve müşteri geçmişine göre eşikleri yazılı belirlemelidir.
Risk puanı müşteriye gösterilmeli mi?
Bu puan işletme içi karar desteğidir. Müşteriyle konuşurken soyut etiket yerine açık faturalar, vadeler ve kararlaştırılan ödeme planı üzerinden ilerlemek daha doğrudur.
Yüksek puan satışın otomatik durması anlamına gelir mi?
Hayır. Teminat, sipariş kârlılığı, açık iş, müşterinin itirazı ve işletmenin taşıyabileceği risk ayrıca değerlendirilmelidir.
krkbos bu puanı kendiliğinden hesaplar mı?
Hayır. Vade ve ödeme kayıtları veri sağlayabilir; bu yazıdaki formül ve puanlama kullanıcı tarafından ayrıca uygulanır.
