Ay sonunda muhasebeciden gelen mizanda borç toplamı ile alacak toplamı eşit görünüyor. Bu, ilk kontrolün geçtiğini gösterir; fakat unutulan bir alış faturası, yanlış hesaba kaydedilen makine bakımı veya hatalı müşteri alt hesabı yine tablonun içinde saklanabilir. Mizan “iki taraf eşit mi?” sorusundan daha fazlasıdır, ama “bütün kayıtlar kesin doğrudur” belgesi de değildir.
Mizan, büyük defter hesaplarının borç ve alacak hareket toplamlarını ve bunların kalanlarını tek tabloda gösteren muhasebe kontrol aracıdır. İşletme sahibi için değeri; kasa, banka, müşteri, tedarikçi, stok, kredi, satış ve gider hesaplarını aynı dönem içinde topluca görebilmesidir.
Kapsam: Bu rehber mizanın okuma mantığını anlatır. Hesapların doğru seçimi, dönem sonu işlemleri ve resmî kayıtların uygunluğu işletmenizin belgeleri ile tabi olduğu kurallara göre mali müşavir tarafından değerlendirilmelidir.
Mizan nedir ve neyi kontrol eder?
MEB'in Genel Muhasebe modülü mizanı, büyük defter toplamlarını gösteren özet tablo olarak tanımlar. Temel görevi, yevmiye defterindeki işlemler büyük defter hesaplarına aktarılırken matematiksel bir yanlışlık yapılıp yapılmadığını kontrol etmektir.
Akış basitçe şöyledir: İşlem önce belgesine dayanarak yevmiye kaydına girer; ilgili hesapların büyük defter hareketlerine aktarılır; mizan da bu hesapların toplam ve bakiyelerini tek yerde toplar. Bu nedenle mizan, belgenin kendisi veya ayrıntılı hareket dökümü değildir. Şüpheli bir rakam görüldüğünde ilgili hesabın yardımcı defterine ve hareketlerine inilmesi gerekir.
Toplamların eşit çıkmaması; bir yevmiye kaydının büyük deftere hiç geçirilmemesi, yanlış tutarla geçirilmesi veya büyük defter toplamının mizana hatalı taşınması gibi aktarım sorunlarına işaret edebilir. Eşitlik varsa aritmetik kontrol geçmiştir; içerik kontrolü ayrıca yapılır.
Mizandaki borç, alacak, tutar ve kalan sütunları nasıl okunur?
| Sütun | Ne gösterir? | Nasıl okunur? |
|---|---|---|
| Borç tutarı | Seçilen döneme kadar hesabın borç tarafına yazılan hareketlerin toplamı | Dönem içi tek işlem değil, birikmiş hareket toplamıdır. |
| Alacak tutarı | Hesabın alacak tarafına yazılan hareketlerin toplamı | Günlük dilde “bizim alacağımız” anlamına gelmek zorunda değildir. |
| Borç kalanı | Borç toplamı alacak toplamından fazlaysa aradaki fark | Kasa ve alıcılar gibi hesaplarda görülebilir; hesabın niteliğiyle birlikte yorumlanır. |
| Alacak kalanı | Alacak toplamı borç toplamından fazlaysa aradaki fark | Satıcılar, krediler veya sermaye gibi hesaplarda görülebilir. |
MEB modülüne göre hesapların borç toplamları mizanın borç tutarı sütununa, alacak toplamları alacak tutarı sütununa; aradaki fark da ilgili kalan sütununa yazılır. Bir hesabın 400.000 TL borç, 170.000 TL alacak hareketi varsa borç kalanı 230.000 TL'dir. 400.000 TL'yi “mevcut bakiye” diye okumak hatadır; o, hareket toplamıdır.
Mizanın borç ve alacak tutar toplamları kendi arasında; borç ve alacak kalan toplamları da kendi arasında eşit olmalıdır. Ayrıca yevmiye toplamları ile mizan tutar toplamlarının uyuşması beklenir.
Mizan çeşitleri nelerdir?
| Mizan türü | Ne zaman alınır? | Ne için kullanılır? |
|---|---|---|
| Aylık mizan | Genellikle ay sonlarında | Dönem içi kayıt ve aktarımları düzenli aralıkla kontrol etmek |
| Tarih aralığı / ara mizan | İhtiyaç duyulan iki tarih arasında | Belirli bir dönemin hareket ve kalanlarını incelemek |
| Genel geçici mizan | Hesap dönemi sonunda, dönem sonu düzeltmeleri tamamlanmadan önce | Dönemin envanter ve kapanış işlemleri öncesindeki genel durumunu görmek |
| Kesin mizan | Envanter ve dönem sonu kayıtlarından sonra | Düzeltilmiş hesap kalanlarını görmek ve dönem sonu mali tablolarına kaynak oluşturmak |
Resmî MEB materyallerinde adlandırma sunuma göre değişebilir: Genel Muhasebe modülü aylık, genel geçici ve kesin mizanı üç ana tür olarak anlatırken; Muhasebe yazılımı modülü iki tarih arası mizanı ayrıca sayar. İsme bakmak yerine raporun tarih aralığını ve dönem sonu düzeltmelerinden önce mi sonra mı alındığını kontrol edin.
Mizan nasıl kontrol edilir?
- İşletme, dönem ve para birimini doğrulayın. Yanlış şirketin veya yanlış tarih aralığının eşit mizanı işinize yaramaz.
- Borç-alacak tutar toplamlarını karşılaştırın. Eşit değilse ayrıntılı kayıt ve aktarım kontrolüne geçin; fark kadar tek kayıt aramak her zaman yeterli değildir.
- Kalan toplamlarını kontrol edin. Borç kalanları toplamı ile alacak kalanları toplamı eşit olmalıdır.
- Beklenmeyen yönleri işaretleyin. Kasa hesabının alacak kalanı kayıt hatasına işaret eder. Satıcı hesabının borç kalanı ise fazla ödeme, avans veya iade gibi gerçek bir işlemden kaynaklanabilir; yine de dayanağını kontrol edin.
- Ana hesabı alt hesaplarla bağlayın. 120 Alıcılar toplamı ile müşteri yardımcı hesaplarının toplamı; 320 Satıcılar ile tedarikçi ayrıntıları uyuşmalı. Bunun için cari hesap ve mutabakat kayıtlarına inin.
- Belge ve dönem kesimini örnekleyin. Ayın son günlerindeki satış, alış, iade, banka ve gider belgelerinden birkaçını yevmiye kaydı ile karşılaştırın.
- Genel geçici ve kesin mizan farkını açıklayın. Amortisman, stok değerleme, tahakkuk ve diğer dönem sonu kayıtlarının hangi hesapları neden değiştirdiğini mali müşavirinizden alın.
Basit bir atölye mizanı örneği
Aşağıdaki tablo, sütunların nasıl okunduğunu göstermek için sadeleştirilmiş bir atölye örneğidir; vergi ve kapanış kaydı örneği değildir.
| Hesap | Borç tutarı | Alacak tutarı | Borç kalanı | Alacak kalanı |
|---|---|---|---|---|
| 100 Kasa | 240.000 | 90.000 | 150.000 | — |
| 120 Alıcılar | 400.000 | 170.000 | 230.000 | — |
| 150 İlk Madde ve Malzeme | 300.000 | 100.000 | 200.000 | — |
| 320 Satıcılar | 80.000 | 300.000 | — | 220.000 |
| 500 Sermaye | — | 360.000 | — | 360.000 |
| 600 Yurtiçi Satışlar | — | 220.000 | — | 220.000 |
| 770 Genel Yönetim Giderleri | 220.000 | — | 220.000 | — |
| Toplam | 1.240.000 | 1.240.000 | 800.000 | 800.000 |
100 Kasa hesabında 240.000 TL borç ve 90.000 TL alacak hareketinin farkı 150.000 TL borç kalanıdır. 320 Satıcılar hesabında ise 300.000 TL alacak toplamından 80.000 TL borç toplamı çıkar; 220.000 TL alacak kalanı bulunur. Tutar ve kalan toplamları eşittir.
Bu eşitlikten “kasada sayımla 150.000 TL vardır”, “bütün müşteri alacakları tahsil edilebilir” veya “tüm faturalar kaydedilmiştir” sonucu çıkmaz. Kasa sayımı, müşteri mutabakatı ve belge kontrolü farklı kanıtlardır.
Mizan eşitse neden yine hata olabilir?
Mizan matematiksel dengeyi kontrol eder. Bir bakım faturası yanlışlıkla gider yerine makine hesabına borç, banka hesabına doğru tutarda alacak yazılırsa iki taraf yine eşit kalır; fakat sınıflandırma yanlıştır. Bir tedarikçi faturası hiç kaydedilmezse hem borç hem alacak tarafı birlikte eksik kalır ve mizan yine eşit olabilir.
- Doğru tutarın yanlış hesaba yazılması
- Belgenin iki tarafıyla birlikte hiç kaydedilmemesi
- Aynı kaydın iki kez yapılması
- Doğru ana hesapta yanlış müşteri veya tedarikçi alt hesabının seçilmesi
- İşlemin yanlış döneme kaydedilmesi
- Değerleme veya dönem sonu düzeltmesinin eksik bırakılması
Bu nedenle “borç eşittir alacak” gerekli bir kontroldür, doğruluk garantisi değildir. Mizanı belge, büyük defter, yardımcı hesap, banka-kasa kontrolü, cari mutabakat ve envanter çalışmasıyla birlikte okuyun.
Mizan, cari ekstre ve bilanço arasındaki fark nedir?
| Çıktı | Kapsamı | Temel kullanım |
|---|---|---|
| Mizan | Hesap planındaki çok sayıda ana veya yardımcı hesabın borç-alacak toplam ve kalanları | Matematiksel aktarım ve dönem genel kontrolü |
| Cari ekstre | Tek müşteri veya tedarikçinin hareketleri ve yürüyen bakiyesi | Fatura, tahsilat, ödeme ve mutabakat ayrıntısı |
| Muavin / yardımcı defter | Belirli bir hesabın ayrıntılı hareketleri | Mizandaki toplamın hangi kayıtlardan oluştuğunu bulmak |
| Bilanço | Belirli tarihteki sınıflandırılmış varlıklar, yabancı kaynaklar ve özkaynaklar | Finansal durumu göstermek |
Muhasebe bütün kayıt ve raporlama zinciridir; mizan bu zincirde bir kontrol tablosudur. Müşteri cari ekstresini mizan, paneldeki toplam alacağı da bilanço kalemi sanmak kayıt düzeylerini karıştırır.
krkbos; müşteri ve tedarikçi cari hareketlerini, kasa-banka hesaplarını, stokları, giderleri ve sipariş bağlantılarını operasyonel olarak izler. Cari ekstre ve hareket dökümleri, muhasebe kayıtları hazırlanırken belge ve bakiye kontrolünü kolaylaştırabilir.
Ürün sınırı: krkbos çift taraflı genel muhasebe sistemi değildir. Hesap planı, yevmiye defteri, defter-i kebir, dönem sonu muhasebe fişleri veya resmî aylık, genel geçici ve kesin mizan üretmez. Paneldeki cari, kasa-banka ve stok toplamları mizanın yerine geçmez; resmî mizanı muhasebe kayıtlarınızdan mali müşavirinizle alın.
Mizan hakkında sık sorulan sorular
Mizan nedir?
Büyük defter hesaplarının borç ve alacak hareket toplamları ile borç veya alacak kalanlarını seçilen dönem için topluca gösteren muhasebe kontrol tablosudur.
Mizan çeşitleri nelerdir?
Temel olarak aylık, genel geçici ve kesin mizan kullanılır. Yazılım ve eğitim materyallerinde belirli iki tarih arasını gösteren ara mizan da ayrıca adlandırılabilir.
Mizanda borç ve alacak eşitse bütün kayıtlar doğru mudur?
Hayır. Eşitlik matematiksel dengeyi gösterir; unutulan belgeyi, iki kez kaydı, yanlış hesap veya yanlış dönem seçimini tek başına kanıtlayamaz.
Mizanda tutar ile kalan arasındaki fark nedir?
Tutar sütunları hesabın borç ve alacak tarafındaki birikmiş hareketleri; kalan ise büyük olan taraftan küçük olan çıkarıldıktan sonraki bakiyeyi gösterir.
Genel geçici mizan ile kesin mizan farkı nedir?
Genel geçici mizan dönem sonu envanter ve düzeltme kayıtlarından önceki; kesin mizan bu işlemler tamamlandıktan sonraki hesap kalanlarını gösterir.
krkbos resmî mizan çıkarır mı?
Hayır. Operasyonel cari, kasa-banka, stok ve gider hareketlerini izler; hesap planına dayalı çift taraflı muhasebe ve resmî mizan üretmez.
