Gıda, kozmetik ve kimyasal üreten işletmelerde stok yönetiminin bir boyutu daha vardır: zaman. Rafta duran ürün yalnız nakit bağlamaz, gün geçtikçe değer de kaybeder ve bir tarihten sonra sıfırlanır. Bu yüzden bu işletmelerde “önce giren önce çıkar” kuralı yetmez.
FIFO ile FEFO arasındaki fark
| FIFO | FEFO | |
|---|---|---|
| Kural | Önce giren önce çıkar | Son kullanma tarihi önce gelen önce çıkar |
| Neye bakar | Giriş tarihi | Son kullanma tarihi |
| Uygun olduğu yer | Bozulmayan malzeme | Gıda, kozmetik, kimyasal |
| Riski | Geç girmiş ama erken bozulacak mal rafta kalır | Kayıt disiplini ister |
Somut örnek: 10 Mart'ta giren A partisinin son kullanma tarihi Aralık, 20 Mart'ta giren B partisininki Eylül. FIFO A'yı sevk ettirir; doğru olan B'dir. FIFO ile çalışan işletme, Eylül'de B partisini rafta bulur.
Tarih kaynaklı firenin gerçek maliyeti
Bu fire, üretim firesi gibi göze çarpmaz — kimse yanlış kesmemiştir, makine bozulmamıştır. Ürün sadece beklemiştir. Ama zarar birebir aynıdır ve üstüne bir de imha maliyeti biner.
| Kalem | Örnek |
|---|---|
| Aylık üretim değeri | 800.000 TL |
| Tarihi geçtiği için imha | %2 → 16.000 TL |
| Yıllık kayıp | 192.000 TL |
| Bu kaybı kapatmak için gereken ek ciro (%12 net marjla) | 1.600.000 TL |
Son satır, bu işin neden önemli olduğunu tek başına anlatır: kaybı önlemek, aynı parayı satışla kazanmaktan çok daha ucuzdur. Benzer mantığı stok sayımı ve fire yazısında da işledik.
Raf ömrü takibi partiye bağlıdır
Son kullanma tarihi ürünün değil, partinin özelliğidir. Aynı ürünün iki üretimi iki ayrı tarih taşır. Bu yüzden raf ömrü takibi kurmak isteyen bir işletmenin önce parti kaydını kurması gerekir — sırası budur, tersi çalışmaz. Parti izlenebilirliği yazısı bu kurulumu anlatıyor.
Parti kaydı oturduğunda üç şey birden gelir: hangi partinin ne zaman bittiği, sorun çıktığında hangi müşterilere gittiği, ve tedarikçi kaynaklı bir hatada hangi üretimlerin etkilendiği.
Pratikte ne yapılır?
- Girişte tarihi yazın. Son kullanma tarihi kayda girmiyorsa hiçbir kural işlemez.
- Depoda tarihe göre yerleştirin. Erken bitecek parti öne; kural kâğıtta kalmasın.
- Eşik belirleyin. Otuz gün kala listeye düşsün; kampanyayla ya da indirimle çıkarmak, imha etmekten iyidir.
- Ayda bir yaşlandırma bakın. Hangi partiler ne kadar bekledi — bu liste satın alma miktarınızı da düzeltir.
En sık yapılan hata: tarihi yaklaşan malı “belki satılır” diye beklemek. Beklemenin bedeli, indirimle çıkarmanın bedelinden neredeyse her zaman yüksektir — çünkü indirimde paranın bir kısmı geri gelir, imhada hiçbiri gelmez.
Sık sorulanlar
FEFO için özel bir program şart mı?
Şart değil; küçük bir üretimde tarih kolonu olan bir liste ve depoda tarih sırasına göre yerleşim yeterlidir. Program, parti sayısı arttığında ve birden fazla kişi sevkiyat yapmaya başladığında gerekir.
Üretim tarihi mi, son kullanma tarihi mi kaydedilmeli?
İkisi de. Üretim tarihi partiyi tanımlar, son kullanma tarihi sevkiyat sırasını belirler. Yalnız birini tutarsanız diğerini her seferinde hesaplamak zorunda kalırsınız.
krkbos raf ömrü uyarısı veriyor mu?
Hayır. krkbos'ta parti kaydı, sertifika arşivi ve izlenebilirlik vardır; son kullanma tarihine göre otomatik uyarı ya da FEFO sevkiyat sırası yoktur. Parti kaydına notu yazabilirsiniz ama panel tarihe göre sıralamaz. Bunu baştan söylüyoruz.
Tarihi geçen ürünü nasıl kayda geçirmeliyim?
Fire olarak, sebebini yazarak. “Tarih geçti” ile “üretim hatası” ayrı sebeplerdir ve ay sonunda hangisinin ne kadar tuttuğunu görmek, hangi sorunu çözeceğinizi belirler.
