Bir makinenin fiyatını öğrenmek kolaydır. Zor olan; o makinenin kaç iş getireceğini, darboğazı gerçekten çözüp çözmeyeceğini, tahsilat gelene kadar işletmenin ne kadar nakde ihtiyaç duyacağını ve kötü senaryoda mevcut işi tehlikeye atıp atmayacağını görmektir.
Fizibilite, yatırım yapmadan önce bu soruları aynı karar modeli içinde sınama çalışmasıdır. Yalnız “bu proje yapılabilir mi?” demez; hangi fiyat, talep, kapasite ve finansman koşullarında uygulanabilir olduğunu gösterir.
Kısa cevap: Fizibilite başarı garantisi değildir. Karar tarihinde bilinen verileri, açık varsayımları, alternatifleri ve projenin hangi değişkenlere duyarlı olduğunu görünür hâle getirir.
Fizibilite ne demek?
Fizibilite, İngilizce feasibility kelimesinin iş hayatındaki karşılığıdır; Türkçede yapılabilirlik veya uygulanabilirlik çalışması olarak kullanılır. Bir iş fikrinin pazar, teknik imkân, yatırım ihtiyacı, işletme sermayesi, finansman, nakit akışı ve risk açısından birlikte değerlendirilmesini ifade eder.
İyi bir fizibilite çalışmasının amacı fikri savunmak değildir. Sonuç; tam yatırım, daha küçük pilot, kiralama, dışarıdan hizmet alma, kapsamı değiştirme, erteleme veya vazgeçme olabilir. “Hiçbir şey yapmama” seçeneği de gerçek bir alternatiftir.
Fizibilite çalışması ne zaman yapılır?
Fizibilite yalnız yeni şirket kurarken hazırlanmaz. Mevcut bir işletmede yüksek tutarlı veya geri dönüşü zor bir karar öncesinde de gerekir:
- Yeni makine, hat, araç veya yazılım yatırımı
- İkinci vardiya, yeni şube ya da kapasite artışı
- Yeni ürün, müşteri segmenti veya satış kanalı
- Üretimi içeride yapma ya da fasona verme kararı
- Depo, atölye veya iş yeri değişikliği
- Uzun vadeli krediyle finanse edilecek büyüme
Karar kolayca geri alınabiliyor ve kayıp küçük kalıyorsa kısa bir ön fizibilite yeterli olabilir. Büyük, borçla finanse edilen veya mevcut işletmeyi riske atan yatırımda ise talep, teknik kapasite ve nakit takvimi daha ayrıntılı incelenmelidir.
1. Kararı ve alternatifleri netleştirin
“Yeni makine alalım mı?” tek başına ölçülebilir bir soru değildir. Önce yatırımın çözmek istediği sorunu yazın: teslim süresi mi uzuyor, fason maliyeti mi yükseldi, kalite sorunu mu var, kapasite mi yetmiyor?
Ardından gerçek alternatifleri aynı tabloda karşılaştırın:
| Alternatif | Ne zaman anlamlı? | Temel risk |
|---|---|---|
| Mevcut düzenle devam | Talep geçiciyse veya darboğaz başka süreçteyse | Fırsat ve teslim kaybı |
| Fason hizmet al | Talep düzensiz, yatırım geri alınamazsa | Kalite, termin ve tedarikçi bağımlılığı |
| Makine kirala | Talep denenmek isteniyorsa | Uzun vadede yüksek toplam ödeme |
| Küçük pilot kur | Teknik süreç veya müşteri talebi belirsizse | Pilotun tam ölçeği temsil etmemesi |
| Tam yatırım yap | Talep, kapasite ve finansman birlikte doğrulanmışsa | Sabit yük ve nakit açığı |
Karar ölçütlerini de baştan yazın. Asgari satış miktarı, kabul edilebilir teslim süresi, en düşük nakit bakiyesi, borç servis yükü ve yatırımın geri alınabilirliği sonradan sonuca göre değiştirilmemelidir.
2. Pazar ve talep varsayımını kanıtlayın
“Pazar büyük” veya “müşteriler bunu ister” fizibilite kanıtı değildir. Hedef müşteri, çözülen sorun, mevcut alternatif, kabul edilebilir fiyat, satın alma sıklığı ve satış kanalı ayrı ayrı tanımlanmalıdır.
Mevcut sipariş ve teklif geçmişi, ücretli pilot, ön sipariş ve doğrulanmış müşteri görüşmeleri; kaynağı belirsiz genel pazar oranlarından daha güçlü sinyallerdir. Görüşmede yalnız “alır mısınız?” diye sormak yerine bugün hangi çözümü kullandıklarını, ne ödediklerini ve satın alma kararını kimin verdiğini öğrenin.
Kapasite talep yaratmaz. Ayda 160 iş üretebilen bir makine almak, 160 iş satılacağı anlamına gelmez. Önce savunulabilir satış tahmini, sonra bu talebi karşılayacak kapasite seçilmelidir.
3. Teknik kapasiteyi darboğaza göre hesaplayın
Teknik fizibilite yalnız makinenin ürünü üretebilmesi değildir. Hammadde, hazırlık ve kalıp süresi, bakım duruşu, nitelikli çalışan, enerji altyapısı, kalite kontrol, depolama, sevkiyat ve gerekli izinler aynı akış içinde değerlendirilir.
Her kritik kaynak için sade kapasite hesabı yapılabilir:
Aylık kaynak kapasitesi = Net kullanılabilir süre ÷ Birim başına standart süre
Proje kapasitesi = Kritik kaynak kapasitelerinin en düşüğü
Örneğin makine 308, işçilik 330 fakat paketleme 220 birim/ay kaldırıyorsa teknik kapasite 220 birimdir. Makine broşüründeki teorik 308 sayısını satış planına yazmak, paketleme darboğazını görünmez yapar. Net süreyi genel bir “verim oranı” uydurarak değil, kendi hazırlık, mola ve bakım ölçümünüzden çıkarın. Ayrıntılı yöntem için üretim kapasitesi ve darboğaz rehberine bakabilirsiniz.
4. Sabit yatırım ile işletme sermayesini ayırın
Makine bedeli toplam finansman ihtiyacının yalnız bir bölümüdür. Kurulum, elektrik altyapısı, kalıp, proje, eğitim ve devreye alma gibi uzun süre kullanılacak kalemler sabit yatırım tarafındadır. Stok, müşteri vadesi, ücret, enerji ve günlük ödemeler için gereken para ise işletme sermayesi ihtiyacını oluşturur.
Yönetim amaçlı sade başlangıç hesabı şöyledir:
İşletme sermayesi ihtiyacı = Stok + Ticari alacak + Asgari işletme nakdi − Ticari borç
| Örnek yatırım kalemi | Tutar |
|---|---|
| Makine, kurulum ve altyapı | 1.500.000 TL |
| İlk stok | 160.000 TL |
| Ticari alacak | 240.000 TL |
| Asgari işletme nakdi | 50.000 TL |
| Tedarikçi vadesi | −150.000 TL |
| İşletme sermayesi ihtiyacı | 300.000 TL |
| Yaklaşık toplam finansman ihtiyacı | 1.800.000 TL |
Bu örnek vergi veya muhasebe kaydı değildir; karar modelidir. Aynı gideri iki kalemde saymayın ve gerçek uygulamayı mali müşavirinizle doğrulayın. Büyümenin neden ek nakit istediğini işletme sermayesi rehberinde ayrıntılı görebilirsiniz.
5. Birim ekonomi ve başabaş noktasını bulun
Satış fiyatından yalnız malzemeyi çıkarmak yeterli değildir. Satışla birlikte değişen malzeme, dış hizmet, ambalaj, sevkiyat ve benzeri giderler aynı kapsamda ele alınmalıdır. Sabit giderler ise satış olmasa da devam eden ek yükü gösterir.
Birim katkı payı = KDV hariç birim satış fiyatı − Birim değişken gider
Başabaş miktarı = Dönemsel sabit gider ÷ Birim katkı payı
Örnek yatırımda ortalama iş fiyatı 5.000 TL, iş başına değişken gider 3.000 TL ve ek aylık sabit gider 180.000 TL olsun. Birim katkı payı 2.000 TL; başabaş miktarı ise 90 iş/ay çıkar.
130 işlik baz senaryoda dönemsel faaliyet katkısı şöyledir:
130 × 2.000 − 180.000 = 80.000 TL
Bu 80.000 TL otomatik olarak net kâr veya nakit girişi değildir; finansman, vergi, yatırım ödemesi, amortisman ve tahsilat zamanlaması modelde ayrıca ele alınmalıdır. Kendi rakamlarınızı başabaş noktası hesaplama aracında deneyebilir, maliyet kapsamını üretim maliyeti rehberiyle kontrol edebilirsiniz.
6. Nakit akışı ile geri ödeme süresini ayrı hesaplayın
Kârlı görünen bir proje, müşterinin 60 günde ödediği fakat tedarikçinin 30 günde tahsil ettiği bir düzende nakit açığı verebilir. Bu nedenle aylık gelir-gider tahmininin yanında, paranın kasaya veya bankaya gerçekten gireceği ve çıkacağı tarihlerle nakit planı hazırlanmalıdır.
Dönem sonu nakit = Dönem başı nakit + tahsilatlar + finansman girişleri − işletme ödemeleri − yatırım ödemeleri − kredi ve vergi ödemeleri
Başabaş noktası, dönem içinde gelir ile gideri eşitleyen satış hacmine bakar. Geri ödeme süresi ise başlangıçtaki yatırım nakit çıkışının sonraki net nakit girişleriyle ne zaman karşılandığını inceler. İkisi aynı ölçü değildir.
Yukarıdaki 1.800.000 TL başlangıç ihtiyacı her ay eşit 80.000 TL net nakit üretse basit geri ödeme süresi 22,5 ay görünürdü. Fakat satışın kademeli başlaması, tahsilat vadeleri, kredi ödemeleri ve bakım yatırımları bu süreyi değiştirir. Basit geri ödeme ayrıca paranın zaman değerini ve geri ödeme sonrasındaki nakitleri dikkate almaz.
Ay bazlı planın adımlarını nakit akışı tahmini rehberinde bulabilirsiniz.
7. Zayıf senaryoyu ve karar kapılarını test edin
Duyarlılık analizinde diğer varsayımlar sabitken tek değişkenin etkisi ölçülür. Fiyat, hacim ve maliyet aynı anda değişiyorsa bu bir senaryo analizidir. Her projeye ezber bir yüzde uygulamak yerine aralığı teklif geçmişi, tedarikçi fiyatları, müşteri vadeleri ve gerçek kapasite ölçümlerinden çıkarın.
| Senaryo | Aylık hacim | Fiyat | Değişken gider | Sabit gider sonrası sonuç |
|---|---|---|---|---|
| Zayıf | 104 iş | 4.750 TL | 3.300 TL | −29.200 TL |
| Baz | 130 iş | 5.000 TL | 3.000 TL | 80.000 TL |
| Güçlü | 150 iş | 5.000 TL | 2.900 TL | 135.000 TL |
Örnek, küçük fiyat ve maliyet değişimlerinin sonucu nasıl çevirebildiğini gösterir. “Olumlu fizibilite” demek yerine karar koşulunu yazın: Hangi satış hacminde yatırım yapılacak? En düşük nakit bakiyesi ne kadar olacak? Hangi müşteri kanıtı gelmezse pilot duracak? Hangi maliyet artışında kapsam küçülecek?
Fizibilite raporunda hangi bölümler bulunur?
Küçük işletme için raporun yüzlerce sayfa olması gerekmez. Her varsayımın kaynağı ve karar etkisi görünürse kısa bir çalışma da güçlü olabilir:
| Bölüm | Temel soru | Kanıt örneği |
|---|---|---|
| Karar ve alternatifler | Hangi sorunu, hangi seçeneklerle çözüyoruz? | Mevcut durum, fason, kiralama, pilot, yatırım |
| Pazar ve talep | Kim, kaç adet, hangi fiyattan alacak? | Sipariş, teklif, ücretli pilot, müşteri görüşmesi |
| Teknik kapasite | Darboğaz hangi kaynak ve gerçek kapasite ne? | Süre ölçümü, vardiya, bakım ve fire kaydı |
| Yatırım ve işletme sermayesi | Toplam başlangıç nakit ihtiyacı ne? | Teklif, kurulum, stok, alacak ve borç vadeleri |
| Birim ekonomi | Her satış sabit giderlere ne kadar katkı yapıyor? | Fiyat, değişken gider ve başabaş |
| Nakit ve finansman | En düşük bakiye ne zaman, kaynak kesin mi? | Aylık tahsilat/ödeme takvimi |
| Risk ve karar | Hangi değişken sonucu tersine çeviriyor? | Zayıf/baz/güçlü senaryo ve durdurma eşiği |
Fizibilite ile iş planı arasındaki fark
Fizibilite, “Bu fikir hangi koşullarda uygulanabilir; yatırım yapmalı mıyız?” sorusuna odaklanır. İş planı ise seçilen modeli nasıl kuracağınızı, satacağınızı, yöneteceğinizi ve finanse edeceğinizi anlatır. Uygulamada iki doküman bazı başlıkları paylaşır; fakat fizibilite olumsuzsa iş planının konusu veya ölçeği değişebilir.
Kamu yatırımları için hazırlanan SBB 2026-2028 Yatırım Programı Hazırlama Rehberi; alternatif, talep, kapasite, yatırım, işletme sermayesi, finansman, nakit ve duyarlılık başlıklarını ayrıntılı kurar. Bu belge küçük özel işletmeler için zorunlu bir şablon değildir; yöntem kontrol listesi olarak sadeleştirilebilir.
KOSGEB başvurularında ise kullanılacak form ve koşullar programa ve başvuru dönemine göre değişir. Başvuru hazırlıyorsanız internetteki eski örnek yerine ilgili KOSGEB programının güncel belgelerini kontrol edin. Olumlu fizibilite, destek veya kredi onayı garantisi değildir.
En sık yapılan fizibilite hataları
- İstenen cevaptan başlamak: Yatırım kararı verilmiş, tablo yalnız kararı haklı çıkarmak için hazırlanır.
- Kapasiteyi talep sanmak: Üretilebilen miktarın otomatik satılacağı varsayılır.
- Yalnız makine fiyatını yazmak: Kurulum, altyapı ve işletme sermayesi unutulur.
- Kâr ile nakdi eşitlemek: Tahsilat ve ödeme vadeleri görünmez kalır.
- Başabaşı geri ödeme sanmak: Dönemsel satış eşiği ile birikimli yatırım nakdi karıştırılır.
- Tek tedarikçi ve tek müşteri varsaymak: Bağımlılık kötü senaryoda işletmeyi kilitler.
- Darboğazı makine kabul etmek: İşçilik, kalite veya paketleme kapasitesi ölçülmez.
- Senaryo yerine temenni yazmak: Fiyat, hacim ve maliyet değişince sonuç yeniden hesaplanmaz.
- Pilot seçeneğini atlamak: Geri alınamaz yatırım, küçük test yapılmadan başlatılır.
krkbos fizibilite sürecinde ne sağlar?
krkbos sizin yerinize fizibilite raporu hazırlamaz; NPV, IRR veya yatırım geri ödeme süresini otomatik hesaplamaz. Mevcut bir işletmede ise planı daha sonra gerçek sipariş, izlenen maliyet, sabit gider, tahsilat ve ödeme verisiyle karşılaştırmanıza yardımcı olur.
Ürün kataloğuna bağlı bir sipariş kaleminin maliyeti girilmemişse krkbos, kârın olduğundan yüksek görüneceğini uyarıyla belirtir. Sisteme hiç kaydedilmeyen işçilik veya gideri ise kendiliğinden bilemez. Fizibilitedeki varsayımı gerçekleşen sonuçla karşılaştırırken veri kapsamını koruyun: kaydı eksik gider veya işçilik, kötü yatırımı iyi gösterebilir.
Makine yatırımında saat maliyetini ayrıca incelemek için makine saat maliyeti rehberine bakabilirsiniz.
Sık sorulanlar
Fizibilite ne demek?
Fizibilite, bir iş fikri veya yatırımın pazar, teknik kapasite, maliyet, finansman, nakit akışı ve risk açısından hangi koşullarda uygulanabilir olduğunu araştıran karar çalışmasıdır.
Fizibilite çalışması nasıl yapılır?
Karar ve alternatifler belirlenir; talep kanıtlanır, teknik kapasite ölçülür, sabit yatırım ile işletme sermayesi hesaplanır, başabaş ve nakit akışı çıkarılır, zayıf senaryo test edilerek karar koşulları yazılır.
Fizibilite raporunu kim hazırlar?
Kapsama göre işletme sahibi, satış, üretim, finans, teknik ve hukuk uzmanları birlikte hazırlayabilir. Vergi, finansman ve sözleşme sonuçları ilgili uzmanlarla doğrulanmalıdır.
Fizibilite ile iş planı aynı mı?
Hayır. Fizibilite yatırımın yapılıp yapılmamasını ve koşullarını sınar; iş planı seçilen modelin nasıl uygulanacağını anlatır. Bazı pazar ve finans başlıkları iki çalışmada da bulunabilir.
Başabaş noktası yatırımın geri ödendiğini gösterir mi?
Hayır. Başabaş dönemsel satış hacmine, geri ödeme süresi ise başlangıç yatırımının birikimli net nakit girişleriyle ne zaman karşılandığına bakar.
Fizibilite çalışması ne kadar sürer?
Tek bir ekipman için ön çalışma kısa sürebilir; yeni tesis, borçlanma veya izin gerektiren projeler daha ayrıntılı veri ister. Süre için evrensel bir gün sayısı yoktur; kararın büyüklüğü ve geri alınabilirliği belirleyicidir.
Olumlu fizibilite başarı garantisi verir mi?
Hayır. Fizibilite yalnız kullanılan veri ve varsayımlar altında karar desteği sağlar. Talep, fiyat, maliyet, süre ve finansman değiştikçe sonuç da yeniden değerlendirilmelidir.
