İşletme sermayesi, muhasebe kitaplarında dönen varlıklar eksi kısa vadeli borçlar diye tanımlanır. İşletme sahibinin dilinde ise şudur: işin dönmesi için sürekli bağlı tutmak zorunda olduğunuz para.
Kasada durmaz. Stokta, müşterinin cebinde ve yolda durur. Ve büyüdükçe büyür — bu yazının asıl konusu da o.
Ne kadar sermaye gerekiyor? Hesabı basit
“Ne kadar olmalı” sorusunun genel bir cevabı yoktur; sektöre ve tahsilat düzeninize göre değişir. Ama kendi rakamınız iki sayıdan çıkar:
İşletme sermayesi ihtiyacı = Günlük işletme maliyeti × Nakit dönüş süresi
Yılda 7,2 milyon TL ciro yapan, %30 brüt marjlı bir işletmede:
- Yıllık satılan malın maliyeti: 5.040.000 TL → günlük 13.808 TL
- Nakit dönüş süresi: 49,2 gün
- İhtiyaç: 13.808 × 49,2 = 680.000 TL
Yani bu işletmenin her an, hiç dokunamayacağı 680.000 TL’si vardır. Kendi nakit dönüş sürenizi nakit dönüş süresi hesaplama aracıyla bulup aynı çarpımı yapın — sonuç, işinizin size sürekli maliyeti olan sermayedir.
Büyümenin faturası: %50 büyümek 340.000 TL ister
Burası çoğu işletmenin hazırlıksız yakalandığı yer. Ciro büyürken işletme sermayesi ihtiyacı da aynı oranda büyür. Daha çok satmak için daha çok stok tutarsınız, daha çok fatura keserseniz daha çok alacağınız olur.
| Bugün | %50 büyüdükten sonra | |
|---|---|---|
| Yıllık ciro | 7.200.000 TL | 10.800.000 TL |
| Satılan malın maliyeti | 5.040.000 TL | 7.560.000 TL |
| Günlük işletme maliyeti | 13.808 TL | 20.712 TL |
| Nakit dönüş süresi | 49,2 gün | 49,2 gün (değişmedi) |
| Bağlı kalan sermaye | 680.000 TL | 1.020.000 TL |
Şimdi asıl acı kısım. Net kâr marjınız %8 olsun; büyüdüğünüz yıl 864.000 TL kâr edersiniz. Ama bunun 340.000 TL’si daha doğduğu anda işletme sermayesine bağlanır. Elinizde kalan 524.000 TL’dir.
“Kârlıyız ama para yok” cümlesinin tam karşılığı budur. Kâr sahtedir demiyoruz — kâr gerçektir, ama nakde dönmemiştir; stoğa ve alacağa dönmüştür. Büyüyen bir işletmede bu normaldir; planlanmadığında krize dönüşür.
Sermaye yetmediğinde ilk çıkan beş belirti
Bilanço bakmadan da anlaşılır. Sırayla şunlar olur:
- Peşin iskontoları kaçırılmaya başlanır. Tedarikçi peşine indirim veriyordur ama nakit yoktur; vadeli alınır.
- Ödemeler birkaç gün geciktirilir. Önce “bu hafta cuma”, sonra “gelecek hafta”.
- Stok azaltılır. Bu bir tasarruf gibi görünür ama satış kaybettirir — müşteri istediğini bulamaz.
- Tahsilat için indirim yapılır. “Bugün öderseniz %5 indirim” demek, nakde muhtaç olduğunuzu söylemektir.
- Acil kredi aranır. Aceleyle bulunan finansman her zaman en pahalısıdır.
Bu beşi bir arada görüyorsanız sorun kârlılıkta değil, sermayededir — ve fiyat artırmak çözmez.
Sermaye nereden bulunur? Beş kaynak ve gerçek maliyetleri
| Kaynak | Maliyeti | Dikkat edilecek |
|---|---|---|
| Müşteri kaporası | Yok | En ucuz kaynak ve çoğu işletme istemiyor. Sipariş bazlı işlerde standart hale getirilmeli |
| Dağıtılmayan kâr | Yok | En sağlıklısı ama yavaş birikir; büyüme hızına yetişmeyebilir |
| Tedarikçi vadesi | Görünmez ama yüksek | Peşin iskontosundan vazgeçiyorsanız bedava değildir (aşağıya bakın) |
| Ortak sermayesi | Ortaklık payı | Geri istenmez, kalıcıdır — ama şirketin bir kısmını verirsiniz |
| Banka kredisi | Faiz | Nakit akışına düzenli ve sabit bir yük bindirir |
Tedarikçi vadesi neden “bedava” değil?
Tedarikçiniz “peşinde %2 iskonto, 30 gün vadede etiket fiyatı” diyorsa, vadeli almayı seçtiğinizde o %2’den vazgeçiyorsunuz. 30 günlük bir gecikme için ödenen %2, yıllığa çevrildiğinde %25 civarı bir finansman maliyetine denk gelir.
Yani “tedarikçi vadesi kullanıyorum, krediye girmiyorum” cümlesi çoğu zaman yanlıştır: krediye girmiyorsunuzdur ama daha pahalı bir finansman kullanıyorsunuzdur. İskontonun gerçek maliyetini iskonto hesaplama aracıyla karşılaştırın.
Sermayeyi büyütmenin en ucuz yolu: süreyi kısaltmak
Ek para bulmadan da sermaye ihtiyacınızı düşürebilirsiniz — çünkü ihtiyaç, süreyle doğru orantılı. Nakit dönüş süresini 10 gün kısaltmak, örnekteki işletmede 138.000 TL’yi serbest bırakır. Bu, hiçbir faiz ödemeden bulunmuş 138.000 TL demektir.
En hızlı sonuç veren yer alacak tarafıdır: vadesi geçen alacak tahsilatı ve alacak yaşlandırma. Sipariş bazlı çalışıyorsanız kapora almak tek başına süreyi günlerce kısaltır. Stok tarafı için: stok devir hızı.
Fazla sermaye de bir sorundur
Tersi de doğru: gereğinden çok işletme sermayesi tutmak “güvenli” değil, atıl demektir. Rafta bekleyen fazla stok ve uzayan vadeler, o parayı başka bir yerde kullanma imkânını yok eder.
Doğru soru “ne kadar çok” değil, “iş kesintisiz dönerken ne kadar az”dır. Ölçüsü de bellidir: tedarik aksamadan, satış kaçırmadan ve ödeme geciktirmeden çalışabildiğiniz en düşük seviye.
Sık sorulan sorular
İşletme sermayesi ile nakit aynı şey mi?
Değil. Nakit, kasadaki ve bankadaki paradır. İşletme sermayesi ise stok ve alacakları da içerir — yani sizin olan ama şu an elinizde olmayan parayı. Bir işletmenin işletme sermayesi yüksek olup nakdi sıfır olabilir.
Ne kadar işletme sermayesi yeterlidir?
Genel bir rakam yoktur. Kendi ölçünüz: günlük işletme maliyetiniz × nakit dönüş süreniz. Sektör ortalamasına değil kendi tahsilat ve stok düzeninize bakın; aynı ciroda peşin çalışan bir işletmeyle vadeli çalışan bir işletmenin ihtiyacı katbekat farklıdır.
Büyümek için ne kadar ek nakit gerekir?
Yaklaşık olarak: mevcut işletme sermayeniz × büyüme oranı. %50 büyüyecekseniz mevcut sermayenizin yarısı kadar ek nakit gerekir. Bu hesabı büyüme kararından önce yapmak, sonra fark etmekten çok ucuzdur.
Kâr ettiğim hâlde neden ödeme yaparken zorlanıyorum?
Kâr bir dönem ölçüsü, nakit bir an ölçüsüdür. Kârınız stoğa ve alacağa bağlanmışsa kasada görünmez. Büyüyen işletmelerde bu neredeyse kuraldır — sorun muhasebede değil, nakit döngüsündedir.
Kredi mi çekmeliyim, ortak mı almalıyım?
Bu, işletmenizin büyüme hızına ve risk taşıma kapasitesine bağlı bir karardır ve tek doğrusu yoktur. Karar öncesinde mali müşavirinizle konuşun; bu yazı finansal danışmanlık değildir. Ama her iki seçenekten önce kaporayı, tahsilat düzenini ve stok seviyesini gözden geçirin — orada bulunacak para bedelsizdir.
Bu hesabı ne sıklıkla yapmalıyım?
Çeyrekte bir yeterli. Asıl değeri tek seferlik hesapta değil, eğilimde: sermaye ihtiyacınız ciro artışından hızlı büyüyorsa nakit dönüş süreniz uzuyor demektir ve sebebini bulmanız gerekir.
