İşletmenin bankada parası olabilir ama bir ay içinde ödenecek borçları daha yüksek olabilir. Tersine, kasası bugün zayıf görünen bir firma kısa sürede tahsil edilecek güçlü alacaklara sahip olabilir. Cari oran, bu iki tarafı aynı bilanço tarihi itibarıyla karşılaştırarak işletmenin kısa vadeli yükümlülüklerini dönen varlıklarıyla karşılama kapasitesini ölçer.
Buradaki “cari” kelimesi, müşteri ve tedarikçi hareketlerinin izlendiği cari hesap anlamına gelmez. Cari oran bir likidite oranıdır; tek bir müşterinin bakiyesini değil, bilançodaki dönen varlıklar ile kısa vadeli yabancı kaynakları karşılaştırır.
Cari oran formülü nedir?
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasının oran formüllerinde cari oran şöyle tanımlanır:
Cari Oran = Dönen Varlıklar / Kısa Vadeli Yabancı Kaynaklar
Sonuç 1,25 ise işletmenin bilanço tarihinde her 1 TL kısa vadeli yükümlülüğüne karşılık 1,25 TL dönen varlığı bulunduğu söylenebilir. Bu ifade, kasada 1,25 TL nakit olduğu anlamına gelmez. Dönen varlıkların içinde stok, ticari alacak ve diğer kalemler de bulunabilir.
| Grup | Yaygın kalemler | Dikkat edilmesi gereken |
|---|---|---|
| Dönen varlıklar | Kasa, banka, kısa vadeli alacaklar, stoklar ve diğer dönen varlıklar | Her kalem aynı hızda nakde dönüşmez |
| Kısa vadeli yabancı kaynaklar | Kısa vadeli krediler, ticari borçlar, vergi ve diğer kısa vadeli yükümlülükler | Ödeme tarihleri dönem içinde farklılaşabilir |
Cari oran nasıl hesaplanır?
Bir atölyenin dönem sonu bilançosunda 180.000 TL hazır değer, 420.000 TL kısa vadeli alacak, 300.000 TL stok ve 100.000 TL diğer dönen varlık bulunduğunu varsayalım. Dönen varlık toplamı 1.000.000 TL olur. Kısa vadeli banka, tedarikçi ve diğer borçların toplamı 800.000 TL ise:
1.000.000 / 800.000 = 1,25
Cari oran 1,25'tir. Aynı sonuç yüzde biçiminde %125 olarak da gösterilebilir. Fakat bu oran, 420.000 TL alacağın zamanında tahsil edileceğini veya 300.000 TL stokun kayıtlı değeri üzerinden hemen satılabileceğini garanti etmez. Sayının kalitesini anlamak için altındaki kalemlere bakmak gerekir.
Dönen varlık ve borç sınıflarını günlük kasa tablosundan değil, aynı tarihe ait bilanço rakamlarından alın. Bilanço okuma rehberi, varlık ve kaynak gruplarının neden aynı tarih üzerinden karşılaştırılması gerektiğini açıklar.
Cari oran kaç olmalı?
Her işletme için geçerli tek bir “iyi cari oran” yoktur. KOSGEB de cari oranın tek başına değerlendirilmesinin anlamlı olmadığını belirtir. Peşin satış yapan hızlı stok devirli bir işletmeyle uzun vadeli üretim yapan bir atölyenin ihtiyaç duyduğu likidite aynı değildir.
- 1'in altındaki oran: Dönen varlıkların kısa vadeli yabancı kaynaklardan düşük olduğunu gösterir. Likidite baskısına işaret edebilir; ancak tek başına ödeme güçlüğü kararı verdirmez.
- 1'in üzerindeki oran: Dönen varlıkların kısa vadeli yükümlülükleri aştığını gösterir. Alacakların tahsil kabiliyeti ve stokların satılabilirliği ayrıca incelenmelidir.
- Çok yüksek oran: Her zaman üstün performans değildir. Tahsil edilemeyen alacak, yavaş stok veya kullanılmadan duran nakit de oranı yükseltebilir.
En sağlıklı karşılaştırma, firmanın kendi geçmiş dönemleri ve benzer faaliyet gösteren işletmelerle yapılır. TCMB sektör bilançolarındaki likidite oranları bu karşılaştırma için referans sağlayabilir. Mevsimsellik de önemlidir: sezon öncesinde stok biriktiren işletmenin oranı, sezon sonunda farklı görünebilir.
Oranın içindeki varlıkların kalitesini inceleyin
İki işletmenin cari oranı 1,40 olabilir; fakat biri ağırlıklı olarak nakit ve kısa vadeli, güvenilir alacak taşırken diğerinin dönen varlıkları yıllardır bekleyen stok ve gecikmiş alacaklardan oluşabilir. Bu nedenle şu sorular oran kadar önemlidir:
- Alacakların ne kadarı vadesini geçti?
- Stokların ne kadarı hızlı hareket ediyor?
- Kısa vadeli borçlar hangi haftalarda yoğunlaşıyor?
- Dönen varlıklarda bloke, şüpheli veya kullanımı sınırlı tutar var mı?
- Orandaki değişim gerçek faaliyetten mi, dönem sonu geçici işlemlerden mi kaynaklanıyor?
Gecikmiş alacakların dağılımını görmek için alacak yaşlandırma, stokların ne hızla yenilendiğini değerlendirmek için stok devir analizi kullanılabilir.
Cari oran, asit-test ve nakit oranı farkı
| Gösterge | Temel yaklaşım | Ne sorar? |
|---|---|---|
| Cari oran | Tüm dönen varlıklar / kısa vadeli yabancı kaynaklar | Kısa vadeli yükümlülükler dönen varlıklarla karşılanabilir mi? |
| Asit-test oranı | Stok ve daha zor nakde dönen bazı kalemler çıkarılır | Stok satılmadan borç ödeme gücü nasıl? |
| Nakit oranı | Hazır değerler ve menkul kıymetler esas alınır | Yeni tahsilat olmadan ne kadar ödeme yapılabilir? |
| Net çalışma sermayesi | Dönen varlıklar eksi kısa vadeli yabancı kaynaklar | Oran yerine parasal fark kaç TL? |
Cari oran tek başına yeterli görünmüyorsa bu göstergeleri birlikte okuyun. Özellikle stok ağırlıklı işletmelerde asit-test oranı, yüksek cari oranın arkasındaki gerçek likiditeyi daha açık gösterebilir.
Cari oran nasıl iyileştirilir?
Oranı yalnız dönem sonu tablosunda güzel göstermek yerine kısa vadeli ödeme gücünü gerçekten güçlendirmek gerekir. Vadesi geçmiş alacakları planlı takip etmek, kullanılmayan stokları azaltmak, satın alma miktarlarını gerçek tüketime yaklaştırmak ve kısa vadeye yığılmış borçların vadesini nakit akışına göre düzenlemek bu amaca hizmet eder.
Borcu uzun vadeye taşımak oranı matematiksel olarak yükseltebilir; fakat toplam borcu ortadan kaldırmaz ve finansman maliyeti doğurabilir. Benzer şekilde yeni borç alıp parayı geçici olarak bankada tutmak, ticari sorunu çözmeden bilanço görüntüsünü değiştirebilir. Karar verirken oranı nakit akışı tahmini ile birlikte değerlendirin.
Uyarı: Cari oran bir erken uyarı göstergesidir; kredi, yatırım veya borç yapılandırma kararının tek dayanağı olmamalıdır. Bilanço sınıflaması ve işletmenize uygun yorum için mali müşavirinizle çalışın.
Cari oran hakkında sık sorulan sorular
Cari oran ile cari hesap aynı şey mi?
Hayır. Cari hesap belirli bir müşteri veya tedarikçinin borç-alacak hareketlerini izler. Cari oran ise bilançodaki toplam dönen varlıkları kısa vadeli yabancı kaynaklara bölen likidite göstergesidir.
Cari oran 1'in altındaysa işletme batmış mı sayılır?
Hayır. Oran kısa vadeli baskıya işaret edebilir; tahsilat hızı, stok dönüşü, kullanılabilir kredi, ödeme takvimi ve faaliyet nakit akışı birlikte incelenmelidir.
Cari oran neden yüksek olduğu hâlde nakit sıkışıklığı yaşanır?
Dönen varlıkların önemli bölümü vadesi geçmiş alacak veya yavaş satılan stok olabilir. Cari oran bu kalemleri nakit kadar hızlı kabul etmez; yalnız aynı grupta toplar.
Cari oran yüzde mi, katsayı mı yazılır?
İkisi de mümkündür. 1,25 katsayısı ile %125 aynı ilişkiyi gösterir. Rapor boyunca tek gösterim biçimi kullanmak karşılaştırmayı kolaylaştırır.
Oranı hangi tarihte hesaplamalıyım?
Aynı tarihli bilanço kalemleriyle hesaplayın. Aylık veya üç aylık düzenli ölçüm, yalnız yıl sonuna bakmaktan daha yararlıdır; mevsimsel işletmelerde aynı ayların karşılaştırılması gerekir.
