Her hafta az miktarda malzeme almak sipariş ve nakliye işini büyütür; altı aylık malzemeyi birden almak ise nakdi rafa bağlar. Ekonomik Sipariş Miktarı (EOQ), düzenli tüketilen bir kalemde sipariş verme maliyeti ile stok taşıma maliyetinin toplamını en aza indiren yaklaşık sipariş miktarını hesaplar.
EOQ kusursuz bir satın alma emri değildir. Talep, fiyat ve teslim süresinin belirli varsayımlara uyduğu durumda karar için başlangıç noktasıdır. Paket miktarı, depo kapasitesi, nakit ve tedarikçi indirimi son kararı değiştirebilir.
Ekonomik Sipariş Miktarı (EOQ) nedir?
ASCM Supply Chain Dictionary, EOQ'yu bir kalemin tek seferde satın alınacak veya üretilecek miktarını belirleyen sabit sipariş miktarı modeli olarak tanımlar. Amaç, sipariş edinme maliyeti ile stok taşıma maliyetinin toplamını azaltmaktır.
Az ve sık siparişte yıllık sipariş sayısı, nakliye/teslim alma ve işlem yükü artar. Çok ve seyrek siparişte ortalama stok, sermaye, alan, sigorta, bozulma ve değer kaybı riski büyür. EOQ bu iki eğrinin dengelendiği miktarı arar.
EOQ formülü nasıl hesaplanır?
EOQ = √(2 × D × S ÷ H)
- D — Yıllık talep/kullanım: Bir yılda tüketilen birim miktarı.
- S — Sipariş başına maliyet: Tek bir siparişi açma, takip, taşıma veya kabul için miktardan bağımsız oluşan maliyet.
- H — Birim yıllık taşıma maliyeti: Bir birimi bir yıl stokta tutmanın sermaye, alan, sigorta, bozulma ve eskime payı.
Taşıma maliyeti oran olarak biliniyorsa H = birim maliyet × yıllık taşıma oranı şeklinde bulunabilir. ASCM'nin kullandığı eşdeğer gösterim √(2AS ÷ iC)'dir: A yıllık kullanım, S sipariş maliyeti, i taşıma oranı, C birim maliyettir. Bütün maliyetler aynı para birimi ve dönemle yazılmalıdır.
EOQ hesaplama örneği
Bir metal atölyesi yılda 2.400 kg kaynak teli tüketiyor. Her satın alma siparişini açma, sevkiyatı takip etme ve mal kabul için oluşan sabit işlem maliyeti 300 TL. Telin birim maliyeti 100 TL/kg, yıllık taşıma oranı yüzde 25 olsun. Birim yıllık taşıma maliyeti 25 TL'dir.
| Adım | Hesap | Sonuç |
|---|---|---|
| Yıllık taşıma maliyeti (H) | 100 × 0,25 | 25 TL/kg-yıl |
| EOQ içi | 2 × 2.400 × 300 ÷ 25 | 57.600 |
| EOQ | √57.600 | 240 kg |
| Yaklaşık sipariş sayısı | 2.400 ÷ 240 | 10 sipariş/yıl |
| Ortalama çevrim stoğu | 240 ÷ 2 | 120 kg |
Bu miktarda yıllık sipariş maliyeti 10 × 300 = 3.000 TL, çevrim stoğu taşıma maliyeti 120 × 25 = 3.000 TL'dir. Formülün denge noktası budur. Satın alma bedeli karşılaştırmaya dâhil edilmez; miktara göre birim fiyat değişmiyorsa her seçenekte yıllık 2.400 kg alınır.
EOQ, sipariş noktası ve emniyet stoğu farkı
| Kavram | Yanıtladığı soru | Ana girdiler |
|---|---|---|
| EOQ | Bir siparişte yaklaşık ne kadar almalıyım? | Yıllık talep, sipariş ve taşıma maliyeti |
| Sipariş noktası | Stok hangi seviyedeyken sipariş vermeliyim? | Tedarik süresi ve dönemsel tüketim |
| Emniyet stoğu | Talep veya teslimat sapmasına karşı ne kadar tampon gerekir? | Belirsizlik ve kabul edilen hizmet riski |
EOQ tek başına sipariş tarihini söylemez ve temel formülde emniyet stoğu yoktur. 240 kg'lık EOQ sonucu bulunsa bile yeni sipariş, stok sıfıra indiğinde değil tedarik süresini karşılayacak seviyede açılır. Kendi eşiğinizi kritik stok ve sipariş noktası aracında hesaplayabilirsiniz.
EOQ hangi durumlarda yanıltır?
- Talep çok oynak veya proje bazlıysa: Geçmiş yıllık ortalama gelecek işi temsil etmeyebilir.
- Miktar indirimi varsa: EOQ yakınındaki miktarlarla indirim eşiklerinin toplam maliyeti ayrıca karşılaştırılmalıdır.
- Minimum paket veya sipariş şartı varsa: Sonuç 240 kg olsa da ürün 100 kg'lık paketlerle alınıyorsa uygulanabilir seçenek 200 veya 300 kg'dır.
- Depo ve nakit sınırlıysa: Matematiksel miktar fiziksel veya finansal kapasiteyi aşabilir.
- Raf ömrü kısaysa: Bozulma riski basit taşıma oranına sığmayabilir; FEFO ve raf ömrü ayrıca yönetilmelidir.
- Sipariş maliyeti tahminse: Sonuç hassas görünür ama yanlış girdiye dayanır.
EOQ'yu tek tam sayı gibi değil, yakın miktarları karşılaştıran başlangıç değeri olarak kullanın. Stok kalemlerinin hepsinde aynı emek gerekmez; önce parasal ve operasyonel önceliği ABC analiziyle ayırın.
krkbos EOQ hesabında ne sağlar?
krkbos stok kartı ile giriş-çıkış hareketlerini ve satın alma siparişlerini kaydetmeye yardımcı olur. Düzenli hareket verisi yıllık kullanım miktarını tahmin etmek; sipariş kayıtları ise geçmiş alım düzenini incelemek için girdi sağlayabilir. Sonuç, satın alma siparişi oluştururken paket ve tedarik şartlarıyla birlikte değerlendirilebilir.
Ancak krkbos EOQ'yu, sipariş başı maliyeti veya yıllık taşıma oranını otomatik hesaplamaz; EOQ sonucuna göre kendiliğinden sipariş açmaz. Sipariş maliyeti ve taşıma oranını işletme kendi verisiyle belirleyip hesabı ayrıca yapmalıdır. Rafta bağlı paranın bileşenleri için stok maliyeti rehberini okuyabilirsiniz.
EOQ hakkında sık sorulan sorular
EOQ neyin kısaltmasıdır?
Economic Order Quantity ifadesinin kısaltmasıdır; Türkçede Ekonomik Sipariş Miktarı veya Ekonomik Sipariş Miktarı Modeli denir.
EOQ neyi en aza indirir?
Temel model, yıllık sipariş verme maliyeti ile çevrim stoğunu taşıma maliyetinin toplamını en aza indirmeyi amaçlar.
EOQ sipariş zamanını gösterir mi?
Hayır. EOQ ne kadar sipariş verileceğini; sipariş noktası ise ne zaman veya hangi stok seviyesinde sipariş verileceğini yanıtlar. İki hesap birlikte kullanılabilir.
EOQ'da emniyet stoğu var mı?
Temel formülde yoktur. Talep ve tedarik belirsizliğine karşı emniyet stoğu ayrıca belirlenir.
Miktar indirimi varsa EOQ kullanılır mı?
EOQ başlangıç değeri olabilir; fakat indirim eşikleri, satın alma bedeli ve artan taşıma maliyetiyle birlikte toplam maliyet karşılaştırması yapılmalıdır.
krkbos EOQ'yu otomatik hesaplar mı?
Hayır. Stok ve satın alma kayıtları girdi sağlar; sipariş ve taşıma maliyeti kullanıcı tarafından belirlenerek hesap ayrıca yapılır.
