Fason tekstilde ay sonu hesaplaşmasının neredeyse tamamı tek soruya bakar: “Kaç metre kumaş verdim, kaç adet ürün aldım?” Bu soruya iki taraf farklı rakamla geliyorsa sorun ölçümde değil, kayıttadır.
Ve bu tartışmayı kaybeden neredeyse her zaman aynı taraftır: kaydı olmayan taraf.
Randıman: tek rakam, iki taraf
Randıman, giren malzemeden ne kadar satılabilir ürün çıktığıdır. Tekstilde üç biçimde konuşulur ve üçü de aynı mantıktır:
- Konfeksiyon: metre kumaş → adet ürün. “12 metreden 10 gömlek”.
- Örme: kilo iplik → kilo kumaş. “100 kilodan 94 kilo sağlam”.
- Boyahane: kilo giren → kilo çıkan. Fark fire ve nem kaybıdır.
Randımanı bilmeyen atölye fiyatını da bilmiyor demektir; çünkü maliyet, giren malzemeye değil çıkan sağlam ürüne bölünür.
Firenin kâra etkisi: küçük oran, büyük fark
| %4 fire | %8 fire | |
|---|---|---|
| Giren kumaş | 1.000 m | 1.000 m |
| Kumaş maliyeti | 185.000 TL | 185.000 TL |
| İşçilik ve genel gider | 96.000 TL | 96.000 TL |
| Çıkan sağlam adet | 800 adet | 766 adet |
| Birim maliyet | 351,25 TL | 366,84 TL |
| Satış 400 TL ise kâr | 48,75 TL | 33,16 TL |
Fire tek şey değildir — sebebi ayırın
“%6 fire verdik” cümlesi hiçbir şey anlatmaz, çünkü içindeki sorunların çözümleri birbirinden bağımsızdır:
- Kesim firesi: pastal ve serim düzeniyle ilgilidir; teknik bir iyileştirmedir.
- Dikiş hatası: operatör ve makine ayarıyla ilgilidir; eğitim ve bakım işidir.
- Kumaş hatası: sizin hatanız değildir — ama zamanında bildirilmezse sizin hatanız sayılır.
- Ölçü tutmama: kalıp ya da numune onayıyla ilgilidir; kesimden önce çözülür.
Üç ay boyunca her fireye tek kelimelik sebep yazan atölyenin elinde, hangi sorunun kaç para tuttuğunu gösteren bir liste olur. Müdahale sırası o listeden çıkar — en çok bağıran ustadan değil.
Sözleşmeye yazılacak dört cümle
Fire tartışmasının çoğu, işten sonra konuşulduğu için pazarlığa döner. Baştan yazılırsa kayda dönüşür:
- Kabul edilebilir fire oranı: yüzde kaç, hangi ürün için. Rakam yoksa her rakam tartışılır.
- Kumaş hatası bildirim süresi: “kusur, malın tesliminden itibaren şu kadar iş günü içinde bildirilir”.
- Ölçüm yöntemi: metre mi tartı mı, kim ölçer, hangi noktada.
- Fire aşımında ne olur: bedeli kim karşılar, nasıl hesaplanır.
Kumaş hatasını geldiği gün bildirin. Fason işin en pahalı kuralı budur: kesilmiş ya da işlenmiş kumaşta bulunan hata, neredeyse her zaman işleyene yazılır. Bir topu açıp kontrol etmek beş dakikadır; sonradan tartışmak günler sürer ve çoğu zaman kaybedilir.
Kayıt düzeni: dört alan yeter
Bu tartışmayı bitirmek için karmaşık bir sistem gerekmez. Gelen her sevkiyat için dört alan yeterlidir:
- Parti numarası ve tarih: hangi sevkiyat olduğu belli olsun.
- Tartılan/ölçülen miktar: irsaliyedeki değil, sizin ölçtüğünüz.
- Çıkan miktar: aynı kayda bağlı olsun.
- Fire ve sebebi: tek kelime yeterli.
Bu dört alan hem randımanı hem tartışmayı çözer. Ayrıca bir kumaş partisinde sorun çıktığında o partiden üretilmiş işleri bulmanızı sağlar — kurulumu parti (lot) izlenebilirliği yazısında anlattık. Fiyat tarafı için fason fiyatlama, takip tarafı için fason üretim takibi.
Sık sorulanlar
Kabul edilebilir fire oranı kaç olmalı?
Ürüne, kumaşa ve kesim düzenine göre değişir; tek bir doğru oran yoktur. Doğru yaklaşım, kendi geçmiş rakamınızı ölçüp sözleşmeye onu yazmaktır. Piyasadan duyduğunuz bir oranı kendi işinize uydurmak, ikisinden birini yanlış yapar.
İrsaliyedeki metreye güvenmeli miyim?
Güvenmeyin, ölçün. İrsaliye tedarikçinin beyanıdır; ay sonunda sizin ölçtüğünüz rakam konuşur. Ölçüm farkı çıkarsa da geldiği gün bildirilirse çözülür.
krkbos randımanı hesaplıyor mu?
Hazır bir randıman ekranı yoktur. Giren ve çıkan miktarı iş kartına yazarsınız; oran ve birim maliyet bu iki rakamdan okunur. Panel hesabı sizin yerinize yorumlamaz.
Fire sebeplerini kaç kalemde tutmalıyım?
Dört-beş sebep yeterlidir. Uzun liste doldurulmaz; doldurulmayan liste de hiç tutulmamış sayılır.
