Bir kamyon aynı anda iki ayrı ilişki taşır: Mal, satıcıdan alıcıya doğru hareket eder; nakliyeci de bu malı ücret karşılığında taşır. İlk ilişki mal hareketini, ikincisi taşıma hizmetini ilgilendirir. Bu nedenle aynı araçta hem sevk irsaliyesi hem de taşıma irsaliyesi bulunması gerekebilir.
Taşıma irsaliyesi, sevk irsaliyesinin başka adı değildir. Belgenin düzenleyeni, amacı ve hukuki dayanağı farklıdır. Genel irsaliye kavramını öğrenmek için irsaliye nedir rehberine, sevk belgesindeki alanları görmek için sevk irsaliyesi örneğine bakabilirsiniz. Bu yazı özellikle iki belgenin ayrımına odaklanır.
Taşıma irsaliyesi nedir?
Vergi Usul Kanunu'nun 240/A maddesine göre ücret karşılığında eşya nakleden gerçek ve tüzel kişiler, taşıdıkları eşya için taşıma irsaliyesi kullanmak zorundadır. Hüküm, nakliye komisyoncuları ile acenteleri de kapsar. Belgenin temel amacı, ücret karşılığında yürütülen eşya taşıma hizmetini ve taşımanın taraflarını belgelemektir.
Taşıma irsaliyesini kural olarak taşıma işini ücret karşılığında yapan taraf düzenler. Malın sahibi veya satıcısı sırf mal kendisine ait olduğu için taşıma irsaliyesi düzenleyen taraf hâline gelmez. Ancak aynı firma başkasının malını ücret karşılığında taşıyorsa faaliyet ve sözleşme yapısına göre yükümlülük doğabilir.
Sevk irsaliyesi nedir?
VUK 230/5, malın alıcıya teslim edilmek üzere satıcı tarafından taşındığı veya taşıttırıldığı durumda satıcının; teslim edilen mal alıcı tarafından taşınıyor veya taşıttırılıyorsa alıcının sevk irsaliyesi düzenlemesini öngörür. Sevk irsaliyesi, ticari malın nereden nereye ve kime gönderildiğini izler.
GİB'in resmî görüşlerinde ayrım kısa biçimde şöyle kurulur: Malı sevk eden veya ettiren alıcı ya da satıcı sevk irsaliyesini, malı ücret karşılığında taşıyan nakliyeci ise taşıma irsaliyesini düzenler. Güncel kanun metni ve ilgili maddeler GİB'in Vergi Usul Kanunu sayfasından kontrol edilebilir.
| Soru | Sevk irsaliyesi | Taşıma irsaliyesi |
|---|---|---|
| Neyi belgeler? | Ticari mal hareketini ve sevki | Ücret karşılığındaki eşya taşıma hizmetini |
| Kim düzenler? | Duruma göre malı sevk eden/ettiren satıcı veya alıcı | Ücret karşılığında taşıma yapan taraf |
| Temel dayanak | VUK 230/5 | VUK 240/A |
| Aynı araçta ikisi bulunabilir mi? | Evet; dış nakliyeciyle yapılan ticari mal sevkinde iki yükümlülük birlikte doğabilir | |
| e-İrsaliye hangisinin elektronik hâlidir? | Sevk irsaliyesinin | Otomatik olarak taşıma irsaliyesinin yerine geçmez |
Aynı sevkiyatta iki belge ne zaman gerekir?
Mobilya üreticisi, müşterisine göndereceği 40 masayı bağımsız bir nakliye firmasına ücret karşılığında taşıtsın. Malın satıcıdan müşteriye hareketini göstermek üzere, somut teslim düzenine göre satıcı sevk irsaliyesi düzenler. Nakliye firması ise ücret karşılığında yaptığı taşıma için taşıma irsaliyesini düzenler. Belgeler aynı kamyonda bulunabilir; biri diğerini gereksiz hâle getirmez.
Üretici malları kendi aracı ve kendi personeliyle taşıyorsa ayrıca ücret karşılığında üçüncü kişiye verilen bir taşıma hizmeti bulunmadığından VUK 240/A'daki taşıma irsaliyesi yükümlülüğü bu gerekçeyle doğmayabilir. Ancak mal hareketi devam ettiği için sevk irsaliyesi yükümlülüğü ayrıca değerlendirilir.
Nakliye aracını başka firmadan tedarik eden aracı veya komisyoncu yapılarda “fiilen kim taşıyor, taşıma ücretini kim kazanıyor ve sözleşmenin tarafı kim?” soruları önemlidir. GİB özelgelerinde, taşıma işini yapan tedarikçi nakliyecinin taşıma irsaliyesi düzenlediği bazı yapılarda aracı firmanın ikinci bir taşıma irsaliyesi düzenlemesine gerek bulunmadığı açıklanmıştır. Özelgeler yalnız kendi olayının şartlarıyla değerlendirilmelidir.
Taşıma irsaliyesinde hangi bilgiler bulunur?
VUK 240/A, 209. maddede belirtilen bilgilere ek olarak sürücünün adı-soyadı ve aracın plaka numarasını açıkça sayar. Belge seri ve sıra numarası dâhilinde birbirini izlemelidir. GİB açıklamalarında taşınan eşyanın cinsi ve miktarı, nereye ve kime gönderildiği, taşıma ücreti ve eşyayı tevdi eden taraf gibi bilgiler de taşıma ilişkisinin tespiti açısından belirtilir.
- Taşımayı yapan işletmenin bilgileri ve belge numarası,
- Eşyayı taşıttıran veya teslim eden tarafın bilgileri,
- Taşınan eşyanın cinsi, miktarı veya uygun ambalaj tanımı,
- Çıkış ve varış yeri ile teslim edilecek kişi veya işletme,
- Sürücünün adı ve soyadı ile aracın plaka numarası,
- Taşıma hizmetine ve düzenleme zamanına ilişkin gerekli bilgiler.
Kanuna göre bir nüsha eşyayı taşıttırana, bir nüsha sürücüye veya kaptana verilir; bir nüsha da taşımayı yapan nezdinde saklanır. İşletmenizin kullandığı belge biçiminin güncel zorunlu alanlarını mali müşavirinizle teyit edin.
e-İrsaliye taşıma irsaliyesi yerine geçer mi?
GİB'in e-İrsaliye açıklamasına göre e-İrsaliye, kâğıt ortamındaki sevk irsaliyesinin elektronik ortamda düzenlenmesi, iletilmesi, muhafaza ve ibraz edilmesine ilişkin uygulamadır. Bu tanım, e-İrsaliyenin her durumda taşıma irsaliyesini de kendiliğinden karşıladığı anlamına gelmez.
e-İrsaliye kapsamındaki geçiş zorunlulukları mükellefin sektörü, faaliyeti ve güncel tebliğ şartlarına göre değişebilir. Eski hasılat sınırlarını veya internetten bulunan tarihleri doğrudan kullanmayın; güncel 509 Sıra No.lu VUK Genel Tebliği ile GİB duyurularını kontrol edin.
Sevkiyat öncesi pratik kontrol listesi
- Malın sahibini ve sevki yapan tarafı belirleyin: Sevk irsaliyesini kimin düzenleyeceği buna göre değişebilir.
- Taşımanın ücretli olup olmadığını netleştirin: Bağımsız nakliyeci veya taşıma hizmeti varsa taşıma irsaliyesini kontrol edin.
- Belge numaralarını işe bağlayın: Sipariş, sevk, araç ve daha sonra düzenlenecek fatura arasında iz kurulabilsin.
- Fiilî bilgileri doğrulayın: Plaka, sürücü, çıkış zamanı, teslim yeri ve mal miktarı yükleme anındaki gerçekle aynı olmalı.
- Belgeleri erişilebilir tutun: Sürücüde bulunması gereken nüsha veya elektronik gösterim yolu sevk başlamadan hazır olmalı.
- Teslim sonucunu kaydedin: Eksik, hasarlı veya kısmi teslim daha sonra belge ve fatura uyuşmazlığına dönüşmesin.
Operasyon kaydıyla resmî belge aynı şey değildir. Nakliyat takip düzeni araç, iş, teslim ve müşteri takibini kolaylaştırabilir; ancak uygulama içindeki sevk çıktısının resmî taşıma irsaliyesi veya e-İrsaliye yerine geçtiği varsayılmamalıdır.
Sık yapılan hatalar
- Nakliyecinin taşıma irsaliyesini, satıcının sevk irsaliyesi yerine kullanmak,
- Aynı kamyonda iki belge olamayacağını düşünmek,
- Plaka veya sürücü değiştiği hâlde belgeyi güncellememek,
- Ücretli taşıma ile işletmenin kendi malını kendi aracıyla sevkini aynı değerlendirmek,
- e-İrsaliyenin bütün nakliye belgelerini otomatik olarak karşıladığını varsaymak,
- İrsaliye, teslim ve fatura numaraları arasında bağ kurmamak.
Uyarı: Taşımacılık yapısı; alt taşıyıcı, komisyoncu, acente, kargo, ambar veya uluslararası taşıma olduğunda ek belge ve sektör kuralları doğabilir. Somut sözleşmenizi ve güncel yükümlülükleri mali müşavirinizle değerlendirin.
Taşıma irsaliyesi hakkında sık sorulan sorular
Taşıma irsaliyesini kim düzenler?
Genel kural olarak eşyayı ücret karşılığında taşıyan gerçek veya tüzel kişi düzenler. VUK 240/A hükmü nakliye komisyoncuları ile acentelerini de kapsar.
Sevk irsaliyesi varsa taşıma irsaliyesine gerek kalmaz mı?
Her zaman değil. Ticari mal dış nakliyeci tarafından ücret karşılığında taşınıyorsa mal hareketi için sevk, taşıma hizmeti için taşıma irsaliyesi birlikte gerekebilir.
Kendi malımı kendi aracımla taşırken taşıma irsaliyesi gerekir mi?
VUK 240/A ücret karşılığı eşya taşımayı esas alır. Bu gerekçeyle taşıma irsaliyesi doğmayabilir; ancak sevk irsaliyesi yükümlülüğü ayrıca devam edebilir.
e-İrsaliye taşıma irsaliyesinin elektronik hâli mi?
GİB e-İrsaliyeyi kâğıt sevk irsaliyesinin elektronik biçimi olarak tanımlar. Taşıma irsaliyesini otomatik olarak ikame ettiği varsayılmamalıdır.
Taşıma irsaliyesi fatura yerine geçer mi?
Hayır. Taşıma irsaliyesi taşıma hizmetini ve eşyanın naklini belgeleyen irsaliyedir. Nakliye hizmetine ilişkin faturanın düzenlenmesi ayrı bir yükümlülüktür.
